Aylardan Ekim, lakin sonbahardan bir gün çalmış yaz sıcağı. Belli ki İstanbul’un iki mevsimi bir güne sığdırdığı günlerden biri, biz sıcağa aldanmadık hırkamız yanımızda. Hocamız Prof.Dr. Fatih Özkafa ile on dokuzuncu yüzyılın hat üstatlarından Mustafa İzzet Efendi’nin eserlerini görmek için Rami Kütüphanesi’ne gidiyoruz.
Rami, çok uğradığım semtlerden değil, aşina da değilim. Belki bu yüzden gözüme bu kadar karmaşık görünüyor. Her bina ötekinin yanına sonradan eklenmiş, her sokak bitmemiş, düzenlenmemiş bir paragraf gibi duruyor, havada nereden geldiği belli olmayan bir yetişme telaşının sesi var. Kütüphane ise başka. Geniş, planlı, sakin; yılların verdiği güvenle, çevresindeki kalabalığa kulak asmadan kendi âlemine çekilmiş gibi.
Kapıdan girdiğimiz an gürültü arkamızda kalıyor. Dışarıdaki güneşin ardından kütüphane, ruhumuzu dinlendiren bir gölge gibi bizi kendi dünyasına alıyor: loş, serin ve derin bir sessizlik. Birkaç hat öğrencisi, hocamız ve camların ardında bizi bekleyen harfler…
Bu isim iki yıldır zihnimizin bir köşesinde duruyordu. Hocamız o günlerde hayatını araştırmamızı, gençler için YouTube’da yayımlanacak bir belgesel hazırlamamızı önermişti. “Hem kıymetli bir hattat hem de hikâyesi insanı meraklandıran bir şahsiyet…” demişti. Bir fikirden öteye geçmemişti belgesel, ama olsun, şimdi burada olmamız da sanatkâra bir vefa…
Sergi “Hattın Efendisi” adını taşıyordu, gezmeye hilyelerden başladık. Mustafa İzzet Efendi iki yüzü aşkın hilye yazmış; hilyeyi küçük boydan çıkarıp büyük boyda yazma geleneğini başlatan da o. Hilyelerin her birinin künyesinde başka bir tarih var; 1838, 1862, 1873… Süsleri, renkleri bambaşka; biri yeşil bir çelenkle, biri altın bir hilâlle, biri sade bir pembeyle süslenmiş. Metin, yerleşim, ölçü ise hep aynı hürmeti taşıyor.
Sülüs-nesih bir kıtanın önünde hocamız durdu. Her hattatın eseri bizi cezbetmiyor, dedi. Mustafa İzzet’in yazısında bizi etkileyen, saray disiplininden süzülen nizamın harflere sinmiş olması, bir de musiki ile uğraşmasının harflere kattığı ince ritim. Sözü sonra onun hayatına getirdi.
Daha önce yaptığımız araştırmalardan bildiğimiz kadarıyla Mustafa İzzet Efendi 1801’de Tosya’da doğmuş. Daha çocukken babasını kaybetmiş; annesi oğlundaki istidadı sezip onu öğrenim için İstanbul’a göndermiş. On üç yaşında bir çocuğun sesi bir gün padişahın kulağına ulaşmış. II. Mahmut o sesi ve tavrı beğenip eğitimine itina gösterilmesini istemiş. Saray hayatı onun için böyle, çocuk denecek yaşta başlamış: önce bir paşanın dairesinde, sonra Galata Sarayı’nda, 1820’de de Enderun’da. Hat ve musiki dersleri almış: sülüs-nesihte Çömez Mustafa Vâsıf’ın, talikte Enderun’da adaşı Yesârîzâde Mustafa İzzet’in, musikide Kömürcüzâde Hâfız Mehmet’in talebesi olmuş.
Yaklaşık on yedi yıl sürmüş bu hayat. Sonra kayıt altında olmaktan hoşlanmayan, sufiyâne bir ömür arzulayan otuz yaşındaki sanatkâr, saraydan ayrılmak istemiş. Ama kendisine duyulan teveccüh yüzünden kimse bunu padişaha söyleyememiş. O da hacca gitmek için izin istemiş. 1831’de, mürşidi ve musiki hocasıyla yola çıkmışlar.
Hac dönüşü ise sessiz olmuş. Bu ayrılığı baştan niyet edip etmediğini bilemiyoruz; bildiğimiz, haccın ardından Mekke’de Dihlevî’nin halifelerinden Mehmet Can Efendi’den feyiz almak için bir süre daha kaldığı, yedi ay da Mısır’da bulunduğu. İstanbul’a dönünce yolunu saraya çevirmemiş; Mahmut Paşa Hamamı civarında bir ev alıp saray çevresinden uzakta, mütevazı bir hayata başlamış.
1832 Ramazan’ında ikindi vakti serinliğinde Beyazıt Camii’nin müezzin mahfilinde hatmini sürdürüyormuş; başında bir nakşi tacı (tarikat başlığı) sırtında Mekke’den getirdiği Dihlevî hırkası… Vakit gelip ezan ve kamet faslı başladığında II. Mahmut da oradaymış. Kendisi de usta bir bestekar ve musikişinas olan padişah, mahfilden yükselen o sesi hemen tanımış. Namaz biter bitmez sesin sahibini derhal huzuruna çağırtmış.
Padişah, Mustafa İzzet Efendi’nin hizmeti bırakıp bu kıyafetle dolaşmasına çok öfkelenmiş; yanındakiler yatıştırmış. Hocası Kömürcüzâde de araya girmiş, Ramazan Bayramı’ndan sonra İzzet Efendi saraydaki fasıllara yeniden ney üfleyerek girmiş ve bu, II. Mahmut’un vefatına kadar yedi yıl sürmüş. Bu anlatıların ortasında gözümüz turkuaz, açık pembe çerçeveli murakkaya takıldı. Murakka, hat yazılarının bir araya getirilip ciltlendiği sayfaları çevrilen bir albüm. Hadisi şeriflerden oluşan bu albümün üst başlığı şöyleydi:
“Amellerin hayırlısı insanlara eziyeti bırakmaktır.”
Az önce dinlediğimiz hayatın hemen ardından bu satır başka türlü ağır geldi bana. Sarayın debdebesinden, sesinden, sözünden, tavrından yorulup; her şeyi ardında bırakıp sap sade, sessiz bir hayata sığınma arzusunu derinden hissettim. Ve hadisi şerifte hayrın, erdemin ölçüsü olarak bize sunulan “eziyeti bırakmak” çok da efor sarf etmeden ulaşılabilecek dervişane bu sükunetin günümüzde de ne kadar ihlal edildiğini düşündüm. Şimdi çok az kişinin görebildiği bu cam bölmede duran bu cümle şehrin bütün kapılarına asılsa yakışırdı.
Sonrasında Abdülmecid devri. Sabrın sonu belki de böylesi bir mükâfat, böylesi bir esenlik: İzzet Efendi Eyüp Sultan Camii’nin hatipliğine talip olmuş, yıllar içinde Rumeli kazaskerliğine kadar yükselmiş. Kadıların, müderrislerin başı, adalet ve ilmiye sınıfının en yüksek mevkisi olan kazaskerliğe… Sarayı bırakmak isteyen sanatkâr, kaçtığı dünyanın tam kalbine bir hüküm ve adalet sahibi olarak iade edilmiş.
Hayat hikâyesini geride bırakıp vitrinlere döndük. Önce açık bir mushaf gördük; zemini zeytin-altın, pembe minik çiçeklerle bezeli, ortada sakin bir nesih. Mustafa İzzet ömrü boyunca on belki on beş mushaf yazmış. Zamanı fetheden bu adanmışlık ve irade karşısında kendi telaşlarımız eriyip gitti.
Mushaftan başımızı kaldırınca gözümüz duvardaki levhaya takıldı. Hz.Hüseyin’in ismi. Bu levha Ayasofya camiinde bulunan Lafzı Celal, Hz.Muhammed, dört halife, Hz.Hasan ve Hz.Hüseyin levhalarının küçük boyda yazılmış haliydi. Sonra bu yazılar kareleme usulü ile büyütülüp yedi buçuk metre çapında devasa dairelere dönüştürülmüş. Levhalar Ayosafya Camii’nin içinde hazırlanıp birleştirildiği için kapılardan dışarı çıkarılamamış, Ayasofya’nın müze olduğu yaklaşık seksen altı yıl boyunca (1934-2020) içerde kalmış adeta mekânın nöbetini tutmuşlar. Kubbenin altında uzaktan izlediğimiz heybetli yazıların nüshalarını bu kadar yakından görebilmek içimde bir kavuşma sevinci bıraktı.
Bu görkemli eserlerin hemen ardından başka bir alemin kapısını aralayan bir levhanın önünde durduk. Kahverengi kâğıdı yorgun, siyah paspartusu ile diğer eserlerden çok farklı bir eserdi. Kenarında herhangi bir süsleme, altın, yaldız yoktu. Üzerinde yazan ayetin yükünü üstlenmiş tüm ciddiyeti ile duruyordu . Üzerinde “inna cealna halifeten fil ard” (“Biz seni yeryüzünde halife kıldık.”) yazıyordu. Eserin üzerinde 1272 (1856) tarihi, onu Kazasker olduktan sonra kaleme aldığını gösteriyor. Halife; sorumlu tutulan anlamında, Rabbimizin hepimizin omzuna bıraktığı bir emanet elbette bu sorumluluk ama yönetimde adil olabilmenin hüküm vermenin yükünü hissettiği bir zamanda yazmış ki levhanın duruşu ve ağırlığı da sanki bunu söylüyordu.
Yanındaki levha ise ustanın değil, talebesinin eseriydi: Hasan Rıza Efendi’nin. Krem renk kâğıt, dört satır sülüs, her satır ince altın bir çerçevede, künyede dizelerin anlamı yazıyordu:
Allah’a yemin olsun ki her musibette ve her darlık anında
O’nun emrine mutlaka teslim olacağım.
Musa ve İbrahim O’na teslim olduklarında,
Boğulmaktan ve yanmaktan selamete ermişlerdi.
Mustafa İzzet Efendi 1876’da vefat ettiğinde Tophane’deki Kâdirîhâne Tekkesi’nin hazîresine defnedildi. Mezar kitabesini yazan da bir talebesiydi: Muhsinzâde Abdullah Hamdi Bey. Usta, ardında yalnızca eserlerini değil, kitabesini yazacak eli de bırakmış.
Cam vitrinlerin arasından çıkışa doğru ilerlerken ayetlerin, hadisi şeriflerin, beyitlerin derininde kalbimizi yokladık. Sergiyi gezerken harflerin duruşu, tezhiplerin inceliği, kompozisyonların dengesi gözlerimize ve ruhumuza haz verdi elbette ama bir ömrün Anadolu’dan İstanbul ‘a, saraya, dervişliğe ve sonra ilim ve adaletin yönetimine uzanan seyri harflerin ardına gizlenmiş gibiydi. Dışarı çıktığımızda sabahki sıcak yerindeydi, telaşın sesi eksilmemiş aksine artmıştı. Hayatın koşturmacasına karışırken üzerimizde, sergideki harflerden kuşanılmış; teslimiyetin ve mesuliyetin görünmez bir hırkası vardı artık.
Nur Kahraman


